Labau tsawm ai Hkawn Seng
June 13, 2008
Hkawn Seng Poi ngu ai gaw anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni a moi jiwoi jiwa
prat kaw nna galaw hkrat wa ai sali hkringhtawng langai rai nna,nkau mi gaw,
Ning Seng Poi ngu mung tsun ga ma ai.
Anhte a ji woi ji wa ni prat ban hte ban tsun hkai hkrat wa ai ginru ginsa
labau hku nga yang, shawng nnan "Shayi Yit-tsang Ma hte Shadang Yit-hpang
Ma" yan kawn galaw hpang ai re lam chye lu ai. Dai hpang "Shadang
Ningdat Jau Bu hte Shayi Ning Seng Kaw Htu" yan bai galaw sa wa ai hta
grau hkum tsup wa ai re da.
Shingrai prat ban na wa ai hpang ramma shayi shadang ni sha n-ga, dinghku
num, dinghku la, mare na myitsu salang ni nan shang lawm nna aten nindat nhtawm
myit hkrum let jawm galaw wa ai lam chye lu ai. 
Dai zawn rai buga ginra hta hkan nna ni nawn ai kahtawng ni aten jawm ningdat nna myit hkrum let galaw chye ai lam ni gaw, majan jan ai, laka ka ai, madum sumpyi hte dum shangwi shapyaw let ka manawt ai, chying chyai chyai ai, shada sharin hkaja hkat ai, ginru ginsa labau hti hkai dan ai, nampan hkinrawng ni mawn shatsawm, dawnghkawn ni noi da rai, ningte te shingjawng ai, ndan gap shingjawng ai, gumra jawn shingjawng ai lam ni galaw chye ma ai.
Dai shani hta kadai mung kadai tinang lu ai malu masha ni la sa nna rau jawm lu jawm sha rai, shada makyit mahkai kanawn mazum lam hpe jawm shangang ai lam mung rai nga ai.
Ndai Hkawn Seng Poi hpe lai wa sai (10) ning a shawng daw hta Wunpawng Buga ginra ni rai nga ai Nhkum Krumg, Hka Shang Krung, Nshawn ga hte Nmau ga ni hta galaw law re lam chye lu timung, ndai hpang daw hta nau n mu mada mat wa sai majaw Shwili Htunghking Hpung ni madu tai nna bai galaw ai gaw 2008 ning Shwili mare Hpase Pa, Manau Wang e galaw ai gaw (4) lang rai sam lam chye lu ai. Ndai zawn re ai anhte shada hkrum zup, kanawn mazum let shada da mahku mara, makyit mahkai lam hpe shangang shakang la lu ai,
Hkawn Seng Poi hpe Wunpawng buga shara shagu hta bai lu jawm galaw sa wa ai rai yang, moi na jiwoi jiwa ni a sali wunli hkringhtawng hpe dagraw, amyu a htunghking hpe bai shachyaw la lu ai myithkrum lam hpe maden zinghka wa lu na rai ga ai.
Myu Shingyan
Makau grupyin hpe hkangzing
makawp maga ga
June 8, 2008
Daini mungkan mungdan shagu gaw, hten za wa nga ai mungkan grupyin hpe jawm makawp maga, hkang zing sa wa na matu aja awa lajin htawn shana nga ai rai nga ai.
Mungkan makau grup-yin hpe jawm makawp maga, hkang zing sa wa na lit gaw mungkan ga ntsa makau grup-yin hta e shanu shingpyi shamyet shanat nna asak hkrung nga ai mungkan masha hkumding dek hta lit nga mali ai. Daini mungkan hta mungdan shagu gaw mungkan ga lum, kahtet jat wa ai lam (Global Warming) sawng magang wa nga sai hpe shayawm, tsi lajang kau lu na matu ahkyak kaba shatai let laja lana woi galaw sa wa nga ai ten mung rai nga ai.
Grau nna galu kaba madang tsaw nga sai mungdan ni hta jakrung kaba, jakrai (hti n dang hkra law nga sai mawdaw, wanjak kaba zawn re) ni kaw nna mawng ka-put wa ai wanhkut {Carbon dioxide (CO2)} ni a majaw mungkan gaw kahtet shadang lani hte lani, laning hte laning grau grau tsaw kahtet mat wa nga ai. Mungkan ga kahtet shadang tsaw wa ai a majaw shingra ladaw ni galai shai mat wa ai lam ni hta, nbung laru kaba ni byin pru wa ai lam, marang n htu mat ai zawn re ai lam, hka tung ai hte hkyet mat wa ai zawn re ai lam, maling mala ni shi hkrai shi sharaw wan hkru wa ai zawn re lam ni grau grau nna law htam wa nga sai. Anhte sak hkrung nga pra ai mungkan ga ndai hku nna jahten sharun taw nga ga ai.
Masha shagu gaw makau grup-yin hten za na matu lam maga ga hku nna shang lawm taw nga ai. Ga shadawn anhte gaw jakrung kaba shachyaw ai ni n re ai raitim, dai jak rung na pru wa ai kunrai ni hpe anhte gaw ra ai hta dawn jan hkra jai lang nga ga ai. Daini anhte a makau grup-yin mare kaji kaba shagu hta jakrung kaw na pru wa ai plastic kunrai, sawk sawk htingpa maza ni hpe n dang hkang zing wa ai manghkang ni byin taw nga ai. Ndai plastic hte galaw ai kunrai ni hpe anhte maza mala hku nna shani shagu kabai sumpum ai rai yang dai maza ni gaw yat nna namhpun tai wa ai lam n nga ai sha, lamu ga hpe jahten ai hta n-ga, dai lamu ga hta tu wa ai hkai nmai namlaw namlap ni hta dai namlaw namlap ni hpe sha ai u, wa yam-nga ni hte masha hpe kensa (cacer) mawng ana byin shangun lu ai baw (pops) ni lawm nang wa chye nga ai. Anhte ndai maza ni hpe bai nat ai shaloi mung marawp hkrup ai wa hpe kensa byin shagun lu ai (dioxin) gung nsa shapraw ya nga ai. Ndai zawn mungkan ga, makau grup-yin hten za ai dam hpe anhte ni gaw lama mi n rai yang lama mi hku nna bai hkam sha ra wa na re.
Dai majaw anhte a mungkan ga, makau grup-yin hten za wa na kaw nna makawp
maga lu na matu, anhte langai hkrai a shani shagu asak hkrung shamu shamawt
nga ai hta tinang galaw dat ai gaw makau grup-yin hpe gara hku hkra wa nga
ai kun ngu, sung sung li li myit yu nna makau grup-yin hten mat wa na hpe
madu myit rawng rawng hte tsawra makawp maga hkang zing mat wa na gaw ahkyak
dik nan rai nga sai re.
Dai majaw anhte ni langai hkrai lawu na makawp maga ladat ni hpe madu myit
rawng nna shawang tsawra myit hte tatut hkan sa galaw sa wa sa ga!
(1) Koi yen (sh) Ningdang u (Refuse).
Hkum hkrang hkamja lam hte n htuk, machyi ana shabyin chye ai lusha hte n
san seng ai malu masha,
Maza mala hte sawk sawk htingpa, Nbya palawng (plastic bags) ni hpe majoi
kabai ayai ai hpe n galaw na, koi yen u.
(2) Shayawm jai lang u (Reduce).
Mi-hprap wan (electricity) hpe mai byin ai daram shayawm jai lang u.
Hkum hkrang hpe n'gun n jaw ya lu ai baw malu masha ni hpe koi yen shayawm
sha u.
Dang lu ai daram sau ni hpe shayawm lang u.
Plastic htingpa shing nrai, kalang lang nna kabai kau ra ai baw arai ni hpe
shayawm jai lang u.
(3) Bai n htang ap jaw kau u (Return).
Plastic htingpa zawn re ni hte kaga arung arai dingsa ni hpe bai nhtang ap-jaw
kau u.
(4) Bai byeng u (Recycle).
Arai dingsa ni hpe bai gram lang u.
hka paleng, kawk, hpri-tsut zawn re arai dingsa ni hpe ningnan hku bai gram
ai, byeng ai ladat hku nna galaw mai nga mali ai.
Anhte a makau grup-yin hpe hkang zing makawp maga ai lam gaw anhte a asak
hpe makawp maga ai lam mung rai nga ai.
Makau
grup-yin hpe tsawra ai hte makawp maga, Maza majoi n kabai ga!
Madang dep ai MUNG MASA hpaji
by
Dr. Maran La Raw
Yaw shada ai lam:. 1. Haji ningpawt; 2. Madang dep masing; 3. Nhtan shai masa; 4. State-Sinna hkrang masat; 5. JW labau hte htung tara; 6. Ideology-htung lailen shagrin ai; 7. JW political ideology ; 8. Sasana mabyin ningnan; 9. Woi-awn masa grin ai lam; 10. Gumlau Woi-awn masa; 11. Gumrawng gumsa ideology; 12. Gumsa ideology hte Munghpawm; 13. Sasana woi-awn magam masa; 14. JW uphkang masa labau; 15. JW uphkang masa byin labau; 16. Labau mausa mabyin lakang n-gam ni; 17. Mungdan hpaji (theory of state); 18. Mungdan a hkaw a hkang; 19. Amyu the myu- tsaw myit; 20. Nation
Ndai daw hta mung masa hpaji (political science) a hkum hkrang ting hpe raw yu yu na matu re. Sawn yu ai lam madung ndai ni nga nga ai.
( A ) Sinna mungdan hkan sharin ai mung masa hpaji hpe shawng sharing la
na lam.
( B ) Dai hpaji hpe madung shatai tim tingnang a mung masa labau hpe tsun
shalawm na lam.
( C ) Shai hkat ai uphkang masa amyu ni hpe kasi (model) hku sawn yu na, shadawn
maram ai majaw tingnang gam maka machye machyang lam kaba wa lu na lam ni
rai nga ai.
Ningpawt hpang ai daw hta matsun ai lam law law hpe hpaji ningpawt sharawt ai hta bai lang ra ai majaw kahtap ai lam byin na re .
1. Hpaji ningpawt
Mungmasa hpaji a sumdu-sumnep
Politics hpe mungkan lang ai mungmasa hpaji (political science) hta, mungmasa lam hpe ta-tut galaw ai lam ngu nga ai. Ta-tut gaw bungli re. sumdu sumnep (methods, tools) lang ra ai baw re. Dai re ai majaw , hpaji a sumdu sumnep (methods, theories, tradition) ngu na gaw hpa rai ta, ngu shawng sagawn ai gaw ra kaba rai nga ai. Ga-san lahkawng shawng san yu ga.
Ga-san# 1: Mungmasa hpa ji (political science) hpe hpa baw lang nna galaw
ai kun? Ndup dup ai wa sumdu-sumnep (hammer, anvil) lang ai; ta-tut mungmasa
lailen (politics) hpe sawn dinglik (analyze) ai wa a sumdu-sumnep (tools and
methods of analysis) gaw hpa rai ta? Hpaji kung kang ai hku chye lang yang
sha machye machyang galu kaba wa na re. Ndai hku sawn yu ai sumdu- sumnep
lam hpe madun sai.
Mungmasa hpaji a sumdu-sumnep hpa rai ta? Ngu shawng san sai ; raitim grau
a hkyak daw naw nga nga ai. Kaning re sumdu-sumnep hpe lang ai ngu ai gaw,
kaning re bungle hpe galaw ra nga ai ngu ai hta hkan nga ai.
Ga-san# 2: Dai re majaw hpaji a akri akreng gaw hpa rai ta. ngu hpe mahtang
shawng sawk sagawn ra ai hku rai nga ai. Dai hpang she ganing di nna sawn
dinglik ra ai ngu ai hpe mu lu na re. Nam hkyen yang nhtu n-yan lang ai, hpun
kran yang nhtu hpa-tung lang ai zawn, mungmasa hpaji a sumdu- sumnep ni mung
yi-ngam makan the jahtuk la ra nga ai. Ndai daw hta mungmasa galaw ai lam
(politics) a lachyum hpe a zin a yang sawn dinglik yu na ra nga ai.
Mungmasa a lachyum hte hkrang English hku jaw ai lachyum-yan (definition)
lahkawng hpe sawn yu ga.
(A) " Political science is the study of the state, government and politics."-(Oxford
Concise Dictionary of Politics-OCDP p. 419.)
Mungdan, uphkang masa hte uphkang lailen ni hpe ginhka dan nga ai.
(B) "Political science is the academic field that takes as its sole and general task the analysis of politics, especially the politics of the state. "( W. Phillips Shively, Power & Choice-an introduction to political science.-WPS p. 14)
Uphkangmasa a ta-tut lailen hpe sawn dinglik ai hpaji ngu tawn nga ai.
Hpaji lachyum shaw la ai lam
Mungmasa hpaji a makan yi-ngam hpe OCDP hta ndai hku masat tawn da nga ai.
(1) State Politics (mungdan kata na uphkang masa lailen ) hte seng ai.
(2) Government (uphkang hkrang, htung-tara lailen ) hte seng ai.
(3) Politics (mungmasa ta-tut galaw ai lailen ) hte seng ai, ngu masat tawn
nga ai.
WPS hta ndai hku masat tawn ai:
(1) Politics (mungmasa lailen) hpe sawn dinglik ai.
(2) "Politics of the state" (mungkan kata na uphkangmasa lailen
hte seng ai), nga nna masat tawn nga ai.
Ndai gaw dai ni madang dep ai lachyum masing masat rai sai.
Mungmasa hpji (political science) gaw,
(A)mungmasa a ta-tut lailen (political action) hpe sawn yu ai hpaju re;
(B)ta-tut lailen gaw htung -tara hkrang kata e (customs, laws) shapraw ai
ngu nga ai.
Ndai ningpawt hkridun ntsa e mara nna dai ni byin ai mungkan chyam mungmasa
amyu ni hte shawng ningpawt labau ni yawng hpe mai sawn sagawn nga ai.
Shawng san ra ai ga-san
Ndai Sinna hpaji lachyum-yan (definition) ni JW a mungmasa mahkrum madup
lam hte gara hku hkra nga a ta? Gara hku a kyu pru wa na rai ta?
Mahtai gaw, JW ni a mahkrum madup lam hpe dinglik ai hpaji shaprat la na matu
ndai ningpawt hkridun n lawm yang n mai byin ai majaw rai nga ai. JW mungmasa
lailen labau mung shinggyim wuhpung wuhpawng langai a sat lawat re, kaga amyu
ni hte tsep kawp shai ai ngu yang kam mai ai baw n rain a re.
Lachyum jat bang ai
(C) Mungdan (state) gaw awm-dawm ahkaw ahkang lu ai amyu langai mi a mungdan
re. Mungdan lailen (politics) gaw tinang amyu a htung-tara-mausa (customs,
traditions) hkan ai lailen re, ngu ai hpe shalawm la nga ai.
(D) Mungmasa lailen (politics) gaw mungdan shawa hpe uphkang ai (government)
lailen re; uphkang ai lam gaw, htung-tara hkrang (constitution, framework
of law) kata e ta-tut galaw ai, htung tara hpe n taw tai lailen (politics
is rule-governed) re.Htung tara (customs & institutions) gaw,amyu masha
langai (a society of people) a htung lailen re .
(E) Htung-tara a hkrang shangwang kata (political system) e ta-tut galaw ai mung -up lailen (governance, act of government ) hpe mungmasa (politics) galaw ai, ngu shamying nna sawk sagawn ai hpaji masa hpe political science ngu shamying nga ai.
