Ga Hpaw
Wunpawng Amyu Sha ni gaw Munghpawm Myanmar mungdan hta Jinghpaw mungdaw (Kachin State) hta sha n ga, lahta Sam mung Mungmyit Sinli ga (sh) Kachin Sub-State hta mung ginru ginsa yuhkrat wa nna, tinang a dai lup daihpang shatai, madu up gaiwang ni hpe gaw maden sharawt la let, hpunau Sam, Balawng amyu ni hte mung kanawn mazum nga pra hpawng de nga ga ai gaw moi ban prat law law kaw nna rai saga ai. Mungmyit Sinli ga na Wunpawng lamu ga ni hpe Wunpawng Bumdu, Mungdu ni gaw tinang a lahpan tinang tsap nna, ban hte ban uphkang lai wa ai hpe labau hta mu lu nga ai. Mying gunhkawng lai wa yu sai mungdu ni gaw, Munggu Duwa, Mungji Duwa, Manghang (Muse) Duwa ni rai nga ma ai. N dai zawn ngangkang ai labau hte lai wa sai jiwoi jiwa ni gaw sharawt da ya sai labau hkringhtawng hpe bai dagraw sa wa na, rai n ngut shi nga ai magam yi ngam ni hpe bai matut galaw sa wa na... dai ni nang ngai kalang mi bai sung sung myit yu na aten ladaw du nga sai. Kanu Jinghpaw mungdaw sha n ga, Kachin Sub-State hte seng nna mung myit shalawm sa wa ra saga ai.
Shingdu Labau
Kachin Sub-State byin wa ai shingdu labau hpe bai nhtang gawn yu yang, (AD 1875-79) ning laman hta Nongmun Myutsa Hkun Hsang Hai hte shi a kahkri Hkun Hsang Ton Hong yan maga mi, Sawbwa Seng Naw Hpa hte shi a kasha Sao Naw Mong yan maga mi rai nna, Sam du shada da aya kashun hkat nna, majan baw ma ai. Shaloi (AD1878-79) ning hta Hkun Hsang Ton Hong hte Hkun Hsang Hai yan tsa gaw makau grup yin hta shanu nga ai Wunpawng bum du ni hpe roi gau saw, hpyen n gun hpyi nna, Wunpawng Sha ni mung n gun kaba hte sa gasat manga lawm ai majaw Hkun Hsang Ton Hong wa Sinli kaw npawt lu shangang la nna, Sawbwa byin tai wa sai.
Dai hpang Sawbwa Seng Naw Hpa hte shi a kasha Sao Naw Mong hkan wa gaw majan sum nna Sawbwa aya mung tat kau hkrum sai hte shi a hpyen la ni mung dumbru dunbra rai mat sai.(AD 1885) ning hta Sao Naw Mong Mandalay htawng na Thibaw Hkawhkam wa rim da ai kaw na bai lawt pru wa ai hpang shaning e hpyen n-gun bai mahkawng la nna, Hkun Hsang Tun Hong up nga ai shara Lashio hpe wa htim gasat u ai raitim, Hkun Hsang Ton Hong hte Wunpawng hpyen la ni hpe n lu shingtaw ai majaw, sum ai hte Namdong Nanang kaw npawt jahkrat da ai hpyen dap hpe du hkra hpang shaning jang sa gasat hpya kau hkrum sai hte Sao Naw Mong gaw masa n htuk sai majaw Laihka Mingnai ga de hprawng htingnut mat wa sai lam chye lu ai.
(AD 1887) ning hta Britisha ni lahta Sam mung de du shang wa ai shaloi, Sao Naw Mong gaw Britisha ni hpe shi a Sawbwa Hkaw bai lu la na matu hpyi lajin ai majaw, Mingyai hpe npawt shatai let shi a Sawbwa aya bai lu gaw sharawt la sai. Dai majaw Sinli mung gaw Mingyai hpe npawt shatai nna, Sao Naw Mong up ai dingda Sinli mung (South Hsinwe State) hte Sinli hpe npawt shatai nna Hkun Hsang Ton Hong wa up ai dingdung Sinli mung (North Hsinwe State) nga nna, mung lahkawng byin mat wa sai. Hkun Hsang Ton Hong wa hpe Sawbwa byin hkra Wunpawng Sha ni hpyen karum gasat lawm ai majaw, majan ngut ai hpang Wunpawng bumdu ni hpe kumhpaw kumhpa law law hte shagrau sha-a ai lam lu la sai. "Hkun" ngu ngu ai Sam du mying ni jaw nna, nebyeng, myutsa aya law law sharawt ya ai lam chye lu ai. Sinli mung hte Mingyai mung lamu ga jarit mayan yawng ngu na daram Wunpawng bumdu ni shimlam la ai hku nna, shara la buga ninghtawn ni de rai shanu ngapra nga ga ai gaw daini prat du hkra dai mare buga ni naw nga nga ai hpe mu lu ai.
Dai hpang Wunpawng sha ni a karum shingtau makawp maga la nna, Sinli mung hpe bai gaw sharawt lu ai Sinli mung Sawbwa wa Hkun Hsang Ton Hong gaw; shi sawbwa byin ai (13) ning aten hta, Wunpawng Sha ni a chyeju hpe malap mali rai galaw wa nna, n tara ai ahkun hkanse hta, dip up wa ai lam amyu myu nga wa ai majaw, nhtoi (12.12.1891) hta Nati duwa Zahkung Gum Ja woi awn ai Wunpawng hpyen hpung ni gaw Sinli Hkaw hpe sa htim gasat hpra kau sai. Sawbwa wa mung Lashio de English ni kaw hprawng machyu mat wa sai. Hpang e Britisha asuya Lashio Ayebyeng wa e bai htingram ya ai majaw, Sinli ga na Wunpawng Sha ni shanu nga ai lamu ga ni hpe Sam Sawbwa uphkang ai npu kaw n tawn sai sha, Kachin Hills Tract Regulation (Jinghpaw Bumga uphkang lam) de bang shalawm nna, Wunpawng bumdu, mungdu ni hpe nebyeng aya dang ya nna, tinang a shara hta bai matut uphkang shangun sai. Ndai lam gaw Sinli mung hpe Wunpawng sha ni zing kau sai lam rai nga ai. N dai majan dang ai majaw Sinli ga hta Kachin Sub-State byin pru wa na ningpawt ninghpang rai sai.
Britisha prat hta Mungmyit Sinli ga na Wunpawng Sha ni gaw kanu Jinghpaw mungdaw hte rau Britisha asuya hte Wunpawng bumdu ni woi awn uphkang ai Jnghpaw Bumga Uphkang lam n pu kaw jarit madin n nga ai rau sha nga lai wa sai. Munghpawm Myanmar mungdan gawgap wa ai shaloi, Wunpawng Sha ni gaw Jinghpaw mungdaw masat ai hta, Britisha uphkang ten na Jinghpaw Bumga Uphkang Lam (Kachin Hills Tract Regulation ) kaw lawm ai lamuga ni rai nga ai, Myitkyina ginwang, Manmaw ginwang, Mungmyit Sinli ginwang ndai ginwang masum lawm na matu ra sharawng ai hte shakut shaja lai wa sai.
Raitim Myen mung lamuga jarit Bumga uphkang ai Du (director of frontier Areas) Mr.Stevenson wa gaw, dai hku rai jang Jinghpaw mungdaw pa layang na Myen-Sam amyu ni mung state hpyi wa na masa pru ai nga wa tsun chyinglau dingbai kau ya ai majaw, Mungmyit Sinli ga gaw Jinghpaw mungdaw ngu masat ai hta n lawm mat wa ai lam chye lu ai. Dai majaw Mungmyit Sinli ga na Wunpawng Sha ni gaw Shan State hta Kachin Sub-State masat ya na matu Sinli Sawbwa hte Mungmyit Sawbwa yan kaw hpyi shawn sai hte maren, Tonggyi kaw npawt tawn ai Sam Sawbwa Council kaw bai matut bawngban shagrin nna, tara shang masat ya sai lam chye lu ai. Kachin Sub-State ngu masat da sai lamu ga ni gaw Sinli ga hta Jinghpaw bumdu up nebyeng mungdu ga (49) hpe Kutkai Kachin Sub-State ngu shamying daidaw nna, nhtoi (9.12.1947) hta Sinli Sawbwa Sao Hkun Pha hte Jinghpaw du salang ni myit hkrum ta masat jawm ka nna masat shagrin da sai. Mungmyit Kodong ga hta mung Jinghpaw bumdu up nebyeng mungdu ga (12) hpe Mungmyit Kodong Kachin Sub-State ngu shamying daidaw nna Mungmyit Sawbwa wa hte Jinghpaw du salang ni shada myit hkrum nna jawm masat da sai. Dai rai nna, Mungmyit Sinli ga hta Wunpawng Sha ni law malawng shanu nga ai Jinghpaw bumdu up nebyeng mungdu ga (61) hpe Sam mung hta Kachin Sub-State lamu ga ngu Sam du ni hte shada myit hkrum nna masat da sai lam chye lu ai.
Mungmyit Sinli ga hta Kachin Sub-State ngu masat da lu sai hpang, Munghpawm Myanmar mung jawm gaw de ai hta Sam mungdaw hte rau Panglung Zuphpawng hta shawnglawm nna, Munghpawm Myanmar Mungdan hta shanglawm wa sai hte maren, Myen mung shanglawt lu ai hpang Kachin Sub-State ginra hpe (1947-1962) ning du hkra Sinli ga hta Kutkai kaw npawt tawn ai Kutkai Kachin Sub-State Council kaw nna woi awn uphkang lai wa sai. Mungmyit Kodong ga hta mung Mantone kaw npawt tawn nna Jinghpaw ginra ni hpe Jinghpaw du salang ni woi awn uphkang lai wa sai. (1962) Myanmar mung hpe Gumlau Council lung wa sai hte Mungdan ting hpe ahkaw ahkang zing magra up wa sai majaw, Sam mung na Kachin Sub-State uphkang Council hpe mung dawm kau ya lai wa sai gaw dai ni du hkra rai nga mali ai.
Dai ni Shamu Shamawt Nga Ai Lam
Wunpawng Sha ni gaw (1947) ning hta Britisha colony prat kaw nna, jet ai munghpawm mungdan jawm gaw de na matu Sam, Hkang amyu ni hte rau Myen Munghpawm mungdan hta Panglung ga shaka laika hte maren shanglawm wa sai. Raitim tinang myit mada ai jet ai munghpawm uphkang lam hte jet ai madu uphkang mungdaw ahkaw ahkang n lu la ai majaw (1961) ning kaw nna, tsep kawp awmdawm shanglawt mungdan gasat la na matu laknak lang rawt malan sa wa sai. Rawt malan majan n hpan kata shaning (30) ning jan ru yak jamjau ai lam amyu myu asak sai salu salat law law arang bang lai wa sai. (1990) ning jan hta simsa lam bai bawngban lu ai majaw majan hpe jasim da lu sai hte mung masa bawngban ai lam de bai shakut sa wa sai hpe mu lu ai.
Simsa lam la da ai ten mung masa bawngban sa wa ai hta mi na Kachin Sub-State hpe Jinghpaw mungdaw hte lamuga matut nga nna, Wunpawng Sha ni law malawng shanu nga ai lahta Sam mungdaw Jinghpaw ginra( ) nga nna mung tsun shaga bawngban lai wa sai hpe mu lu ai. Dai ni na ten Myen hpyen asuya woi awn galaw ai Amyu Sha Mungbawng Zuphpawng (National Convention) galaw ai zuphpawng lang shagu hta Wunpawng Amyu Sha ni hpe woi awn nga ai KIO/KIA, NDA (K) hte KDA ni woi awn ai hte Kanu Jinghpaw mungdaw jet ai madu uphkang ahkaw ahkang lam lu la na matu hte rau Kachin Sub-State bai masat shagrin ya na matu mung bawngban tang shawn lai wa sai hpe mu lu ai.
Kachin Sub-State ginra gaw Wunpawng Sha ni AD (1500) ning daram kaw nna, ginru ginsa yu hkrat wa nna, ban hte ban asak sai salu salat law law hte arang bang gaw de da ai , labau hku nna ngangkang ai Wunpawng lamu ga, buga majing rai nga ai. Rai yang e moi Sam Sawbwa ni hte Kachin-Sub-State masat ai ten hta, Munghpawm Parliament Rapdaw hta masat masa n galaw da lu ai majaw, dai ni na ten bai bawngban sa wa ai hta kalang ta bai masat na matu aten loi naw la ra ai masa pru nga ai. MSL asuya ten hta Kachin Sub-State a labau atsawm n chye ya ang sam ai. Sam Sawbwa ni ahkaw ahkang dawm kau jang Kachin Sub-State mung dawm lawm sai ngu ai hku nkau mi chye na ang ma ai. Kachin Sub-State uphkang Council rung hpe MSL Myen hpyen asuya zing kau ya ai majaw dai ni na ten Myen hpyen Asuya wa hku nna bai masat jaw ya jang mung htuk manu sai rai nga ai. Dai ni na ten hta ninggam hte ninggam matut galaw sa wa ra ai magam bungli ni law law naw nga nga ai hpe mu lu ai.
Ga Hpungdim
Kachin Sub-State gaw labau hku nna ngangkang ai Wunpawng lamu ga majing rai
nga ai. Wunpawng Sha ni ban hte ban makawp maga woi awn uphkang lai wa sai
hte maren, Wunpawng Sha ni anga nga dingsa Wunpawng Sha ni a buga majing rai
nga na sha rai nga ai.Ya dai ni na aten masa hpe maram dinglik yu yang, aten
kaja, nsin a hpang nhtoi bai htoi san wa na aten ladaw du shang wa nga sai
re majaw, galaw ging galaw ang ai magam bungli ni hpe shachyen shaja sa wa
ra saga ai. Amyu Sha langai gaw tinang a madu up lamu ga hte tinang a dum
nta hpe tinang nan galaw gawgap la ra nga ai.Dai ni anhte Amyu Sha ni ngau,
shadaw jahtum da ra sai.Tinang lahpan tinang tsap lu hkra da hpran sa wa ra
sai.
Ram Padang.
KACHIN SUB-STATE WUNPAWNG AMYUSHA LABAU II
KACHIN SUB-STATE WUNPAWNG AMYUSHA LABAU III
Labau, Htunghking, Rida maka, Buhpun sumli, Sumroi, Maumwi, Likit, Ginsup, Gaw sharawt, Nanghpam jasan, Nagis tsinyam, San-htai, Numshawn,