Mungmyit Sinli Ga Na, Jinghpaw Bumga Uphkang Lam
Britisha Asuya gaw Mungmyit Sinli ga de du shang wa ai shaloi, Mungmyit ga Kodawng bumga de kabye shang wa yang shara lahkawng hta Jinghpaw Wunpawng Sha ni aja awa rai hkap gasat shingdang ai kawp e, Kodawng bumga hpe (1890) ning January shata kaw nna shanhte nan dantawk uphkang jum mat wa ai hku rai sai.
Shing rai nga yang Sinli Sam Sawbwa Hkun Hsang Tunhung dip up sha ai hpe n hkam sharang lu sai Jinghpaw Wunpawng Sha ni hpe Nati Duwa Zahkung Gum Ja woi awn ai hte (12.12.1892) ya shani Sinli hkaw sa kashun dung kau ai kaw du sai. Dai gaw Britisha asuya hku nna Sam mung de shang du nga sai 5 ning hta byin ai manghkang lam rai nga ai.
Hkaw shamat kau sai Sinli Sawbwa wa gaw Britisha Asuya wa hpe hpyi manyem ai majaw, ndai lam hte seng nna Sam Sawbwa wa hte Jinghpaw Wunpawng sha ni a lapran Britisha Asuya hku nna 1893 ning March shata hta shang htingrat ya ai hta hkan nna Jinghpaw Wunpawng sha ni hpe Sam Sawbwa wa hte n seng ai sha Britisha Asuya nan ading tawk uphkang yu lajang na hku rai sai. Sam Sawbwa wa hpe gaw Sam hte Balawng ni hpe chyu yu uphkang na hku ginhka tawn sai. Shingrai Sinli ga na Wunpawng Sha ni hpe kaga san di uphkang yu lajang na matu Lashio Ayebyeng du a npu de (Assistant Superintendent) ngu ai Bum Du langai mi hpe shawng san da sai. Dai wa gaw Sinli ga Wunpawng Sha amyu lakung lama hku hkan nna Nebyeng Du (45) hpe sharawt da sai. Lawu daw Nebyeng Du (12) hpe Namtu bum du rung hta ginjaw shatai ya sai.
Shingrai Sinli ga hte Kodawng ga na Jinghapaw Wunpawng Sha ni hpe uphkang sa wa ai lam hta: Sinli ga hta Kutkai hte Namtu na bumdu ni kaw ginjaw rung tawn nhtawm, kodawng ga na matu bum du rung hpe Loilung ga Namsan bum e ginjaw shatai ma ai. Sinli ga na Wunpawng Sha Du ni hpe Nebyeng Myutsa ngu masat da nga ma ai. Dai gaw Sam ni hku nna htamung (Myutsa) ngu ai hku nna sha masat da ai hku n rai, ninghtawn buga madu (feudalist) hku nna masat da ai re.
Jinghpaw bumga hpe shawng ningnan bum duwa hte balik loili sha tawn nhtawm, hpyen dap hte shatai nna uphkang sa wa yang, Bumlang hkawm sa matut mahkai lam yak ai hte, bum duwa hku nna mare kahtawng ni yawng hpe hproi hkra kawan katsan du hkawm na yak ai majaw hpang de Tawng-ok Du ni a lit gaw, bum du a malai, mare buga ni de Britisha Asuya a uphkang tara nganggrin hkra hkan matsun na, mare kahtawng hte masha jahpan hkrak hta na hte hkawm sa gumhpraw hpe aten nhpang hkrat ai sha bang lu, jaw lu na lam aja awa matsun na, Nebyeng du, Dek du ni langai hte langai a lapran e manghkang rawng wa yang shang hparan lajang ya na hte, mare buga ni hta lagu lagut, damya shangdau kabring kabrawng lam n nga hkra uphkang yu lajang na lit ni jaw da ma ai. Shingrai, Tawng-ok magam gunhpai wa sai ni a mying jahpan gaw lawu na hte maren rai nga ai.
Sinli ga hta;-
1. Tawng-ok Du - Labya La Bawk
2. Tawng-ok Du - Po-Hme
Ndai ni yawng gaw Manmaw de nna shagun dat ai ni rai nna, bungli mangan
n nga ai hkring mat ma ai. Dai ni a ahkang hta lawu de na ni bai matut galaw
sa wa masai.
1. Tawng-ok Du - M.Saw La
2. Tawng-ok Du - Kareng Hkam
3. Tawng-ok Du - Lk.Zau Seng ni re.
Kodawng ga hta;-
1. Tawng-ok Du - Lahkang Naw
2. Tawng-ok Du - Hpauhtai La
3. Tawng-ok Du - Dashi Yaw
4. Tawng-ok Du - Dabang Tang
5. Tawng-ok Du - Hpauyam Tang, ni rai ma ai.
Bum Du rung shagu na balik dap gaw dai mung ginwang na Sawbwa wa a balik
dap n-gun hprai tawn da ai hku sha rai nna, shai ai lam gaw Kutkai hte Kodawng
bum du rung na balik Du hte dap ma ni yawng gaw kaga hpa mung n kayau ai,
Jinghpaw Wunpawng Sha ni hkrai san hpe sha hkap la ai lam re. Shawng ningnan
e gaw mare buga de laika hkan sa ya na hte rung sin na matu balik ma loili
sha tawn da ai. Raitim Sam mung hta ka-ni hkai ai hte dut ginlen ai lam hpe
hkum pat na mungga jahkrat ai kaw nna, balik ma grau shalaw tawn sai.
Majing nga yang, balik dap hkrai (Police Outpost Station) langai hpe yu up
na wa gaw (Police Cadet Training) awng ai wa rai ra ai. Raitim mung dai zawn
madang dep ai balik du lu na matu Wunpawng Sha ni hta n nga ai daram re majaw
bum du wa e sharawt da hkrum ai wa gaw dai dap na balik du (Police Station
Officer) rai sai.
Kutkai Balik Dap
Kutkai balik dap hta Duwa Galau La gaw shawng ningnan na balik du magam hpe
gunhpai lai wa sai. Shi gaw Jinghpaw Laika hta lai nna kaga hpa laika mung
n chye ai. Raitim, Myen, Sam Gala ga ni chye shaga ai majaw Bum Duwa gaw shi
hpe ga byan hku nna mung lang lai wa sai. Bungli hte gumhpraw lam ni hta grai
kam ging ai wa re majaw, Myen mung hkawhkam malai (Governor) kaw nna Ja Dazik
hte shagrau sha-a ai hpe hkam la nu ai.
Kodawng Balik Dap
Lawu de na mying jahpan hte maren, kodawng balik du magam hpe langai a hpang
langai rai nna magam gun hkrat wa ai ni rai ma ai.
1. Balik Du - Ndau Yaw
2. Balik Du - Zau Li
3. Balik Du - Hpau Jai, ni rai ma ai.
Prat Madang Galai Shai Wa Sai
Sam mung e shanu nga ai Jinghapw Wunpawng Sha ni hta 1930 ning kaw nna, 1940
ning lapran prat galai shai wa ai adan sha mu lu ai lam hpe shawng de na myit
su salang ni tsun ai lam gaw lawu de na hte maren rai nga ai.
(1) Dai ladaw laman hta, jan marang duhkra ladaw kaja nna naimam kaja ai majaw,
yi hkauna galaw ai hta shaning shagu n shut ai hku rai nna Jinghpaw bumga
mare kahtawng shagu hta hkrukat nna Sam pa de mam manu hkrat ai gaw mam chyaw
mi lap 2.50 sha, mari na masha pyi n nga ai daram re. Nai mam lu ai majaw
kahtawng ni hta U, Wa yamnga ni mung hpring nga ai.
(2) Hkristan Sasana du shang wa ai hte maren, makam masham kaba nna magrau
grang ai tara hkaw sara ni n hkrit n kang n dut n dang nat jaw ai mare kahtawng
ni de Hkristan nhtoi hpe jahtoi bang wa ai hte maren, hkap la ai ni yau yau
rai mat wa sai. Nawku hpung mahkawn mangoi hpe shawng lam dat sharin ya ai
gaw akreng hkra ai ladat nan rai sai.
(3) Jinghpaw bumga, nam kahtawng ni hta Sasana jawng hpaw da ai kaw Jawngma
numsha, lasha ni sa lung nna hpaji laika a nhtoi hpe mu sai hte maren, shawng
dum hprang sai kanu kawa ni gaw kashu kasha ni hpe lahta tsang jawng de shalun
ai mung kau chyen nga wa sai. Ndau gaw Mungmyit Sinli ga na Jinghpaw Bumga
uphkang lam a kyu ara ni nan rai nga law.
Slg.Maran Tang Nyeng
Sam mung W.P Labau Sawk Sagawn Hpung Kutkai.
Labau, Htunghking, Rida maka, Buhpun sumli, Sumroi, Maumwi, Likit, Ginsup, Gaw sharawt, Nanghpam jasan, Nagis tsinyam, San-htai, Numshawn,